PSİKOLOJİ BÜLTENİ
OKUL ÖNCESİ DÖNEMDE BESLENME VE YEME ALIŞKANLIĞI

Beslenme; büyüme, yaşamın sürdürülmesi ve sağlığın korunması için besinlerin organizmaya alınıp kullanılmasıdır. Bu nedenle de enerji ve besin öğelerinin yeterli ve dengeli olarak sağlanması, sağlıklı olmanın temel koşuludur.
Çocuklarda Tat Duyusunun Gelişimi
Çocukların beslenme ve yeme alışkanlıklarının gelişiminde tat duyusunun önemli bir yeri vardır. Yemeğin tadını fark etme, haz duyma ve yemek yemeyi isteme tat duyusuyla ilişkili olarak süreç içinde gelişir.
Çocuklarda tat duyusu oldukça erken bir dönemde gelişir. Araştırmalara göre, tat duyusu anne karnında, gebeliğin yaklaşık 7. haftasında gelişmeye başlar ve fetüs, gebeliğin 13. ila 15. haftaları arasında farklı tatları ayırt edebilir. Amniyotik sıvıda bulunan maddeler fetüsün tat tomurcuklarını uyararak tat alma duyusunun gelişimine katkı sağlar. Doğumdan sonra bebekler, tatlı, ekşi, tuzlu, acı ve umami (Japonca’da “lezzetli/hoş tat” olarak isimlendirilen beşinci tat) tatlarını ayırt edebilir ve çoğunlukla tatlıya karşı bir eğilim gösterir.

Okul öncesi dönemde tatların ayrıştırılması ve tat duyusunun gelişimiyle birlikte içinde bulunulan kültürün yeme davranışları ve alışkanlıkları çocuğun yemek yeme alışkanlıklarının gelişimini etkiler.
Beslenme ve Yeme Tercihleri ve Alışkanlığının Gelişmesi
Okul öncesi dönemde, çocukların beslenme alışkanlıkları; ailenin sosyal ve ekonomik durumu, eğitim düzeyi, alışkanlıkları, gelenek ve görenekleri, çevre koşulları gibi çok çeşitli etkenlerin etkileşimi ile oluşur. Bu dönemde kazanılan dengeli beslenme alışkanlığı hem çocukların büyümeleri için gerekli enerjiyi ve kaloriyi almalarını, hem de onların hastalıklara karşı dirençli ve sağlıklı olmalarını sağlar. Anne babaların çocuklara karşı genel olarak tavırları onların bütün davranışlarını etkilediği gibi yeme tutumlarını da etkiler.
Çocuklar, okul öncesi dönemde besinlere karşı tutumlar geliştirirler. İlk geliştirilen tutumlardan biri yiyecekle ilgilenmemek ve daha çok etraflarında olan bitenle ilgilenmek şeklindedir.
Okul öncesi dönemde çocukların beslenme ve yeme alışkanlıklarının yaşlara göre gelişimi aşağıdaki gibidir:
Yaş Dönemi Gelişimsel Özellikler
0-6 Ay Sadece anne sütü veya formül mamayla beslenir. Tat duyusu hızla gelişir ve tatlı tatlara eğilim gösterilir.
6-12 Ay Ek gıdaya geçiş süreci başlar. Meyve püreleri, sebze çorbaları gibi yumuşak ve doğal tatlar tercih edilir. El koordinasyonu ile yemeğe katılım başlar.
1-3 Yaş Kendi başına yemek yeme becerisi gelişir. Farklı tatlar ve kokularla tanışılır. Beslenme alışkanlıkları çeşitlenir.
4-6 Yaş Görsel sunumlar önem kazanır. Tat duyusu olgunlaşır; sevdiği ve sevmediği gıdalar belirginleşir.

Çocuklar, okul öncesi dönemde belirli aşamalardan geçerek besinlere karşı tutumlar geliştirirler. Ebeveynlerin bu aşamaları bilmesi ve çocuklarının beslenme ve yeme alışkanlıklarını buna göre düzenlemeleri önemlidir.
Özellikle 1-3 yaşlarında çocukların yiyeceklere karşı ilk geliştirdiği tutumlardan biri yiyecekle ilgilenmemek ve daha çok etraflarında olan bitenle ilgilenmek şeklindedir. Bu dönemin sonuna doğru çocuklar yetişkinlerin tükettiği pek çok besini tüketebilir düzeye gelir. Dönemin en önemli becerilerinden biri de kendi başına yemek yeme becerisinin gelişmesidir. Çocuklar kendileri yemek isteyebilirler. Ebeveynlerin, olabildiğince çocuğun kendi başına yeme davranışlarını desteklemesi beklenir. Çocuk her ne kadar bir miktar döküp saçsa da, buna tolerans gösterilmeli ve çocuğa zaman tanınmalıdır.
Genel olarak bakıldığında okul öncesi dönem çocukları besin grupları içinde sebzeleri az severler ve besinleri karışık olarak tüketmekten hoşlanmazlar. Genellikle lahana, karnabahar, pırasa, kereviz gibi sebzeleri yemezler. Keskin tat ve kokulara karşı çok hassastırlar. Bu süreç çocuk için besinlerin çok fazla seçildiği, aile için zor ama geçici bir dönemdir.
6 yaşlarındaki bir çocuğun artık her tür besinden kendi başına yemek yiyor olması; ihtiyacı kadar yemesi, sağlıklı ve dengeli beslenmenin öneminin farkına varması, sofra adabına uygun davranması, yemek öncesi ve sonrası temizliğini yapabilmesi beklenir.
Beslenme Alışkanlığı Kazandırmak İçin Neler Yapılabilir?
Ebeveynlerin çocuklarının doğru beslenme alışkanlığı oluşturmalarını sağlamaları için tutarlı bir beslenme rutini oluşturmaları, çocuğa uygun türde ve miktardaki besin sunarak çocuğun yiyeceği miktarı kendisinin belirlemesine izin vermeleri ve gerektiğinde davranışsal sınırlar koymaları önemlidir. Böylelikle beslenme çocuk ve ebeveyn için doyum verici bir aktiviteye dönüşür. Hem çocuk hem de ebeveyn birbirlerinin beklentilerini karşılayamadığı durumda ise beslenme zorlaşarak ciddi bir stres ve çatışma yaratabilir.

Çocuğun beslenme ve yeme alışkanlığının gelişmesi açısından ebeveynlerin yapması gerekenlerden bazıları şunlardır:
Çocuk özellikle keyifli bir aktivedeyken, yorgunken veya duygusal bir yoğunluktayken yemeğe geçilmemesine özen gösterilmeli. Yemek süresi için çocuğa yeterli süre tanınmalı fakat bu süre sınırlandırılmalıdır.
Özellikle yemek sofrasına oturabilmeye başladığı andan itibaren çocukların sofrada ailesiyle birlikte olması gerekmektedir. Yemeğin hazırlanmasından, pişirilip sofraya getirilmesine kadar her aşamasında bulunması özgüveninin de artmasını sağlayan bir etkendir.
Çocuğun ailesiyle birlikte yemeği hazırlamasının, sofraya oturmasının, çocuğun katılımcı bir birey olmasında etkili olduğu kadar, bu davranış kalıbının aynı zamanda çocuğun beslenme alışkanlıkları üzerinde de olumlu etkileri vardır. Sağlıklı beslenme alışkanlığı bir eğitim sürecidir ve erken çocukluk döneminde başlar. Bu dönemde elde edilen alışkanlıklar geleceğe taşınır.
Ailelerin çocuklara sundukları eğitim göstermelik olmamalıdır ve mutlaka kurallara kendilerinin de uyması gerekir. Asitli içeceklerin zararlı olduğunu çocuğuna söyleyen bir ailede çocuk dolabı açtığında birkaç litre kolayı karşısında görüyorsa bu çocuğun doğru beslenme alışkanlıkları içinde olmasını beklemek hata olmaktadır.

Çocuk kendi yemeğini kendisi yemek isteyebilir ve ne kadar dağınıklık yaratırsa yaratsın, ne kadar vakit alırsa alsın, onun bu isteğinin teşvik edilmesi önemlidir. Her yemekte çocuğa eliyle yiyebileceği yiyecekler verilmeli, yiyecekler çocukların kolay yiyeceği türden hazırlanmalıdır. Örneğin; küçük dilimlenmiş havuç, salatalık, küçük şekillenmiş köfte çocuk tarafından kolay tüketilir.
Çocukluktan erişkinliğe geçinceye kadar büyüme ve gelişme hızı değişkenlik gösterdiği için ihtiyacı olan besin miktarı da buna bağlı olarak değişir. Yemek porsiyonları yetişkinlerin kendi ölçüsüne göre değil, çocuğun gereksinimine göre ayarlanmalıdır. Küçük porsiyonlarla başlanırsa, çocuk kendisine verileni bitirerek başarma duygusu yaşar. Halen aç gözüküyorsa ve yemek istiyorsa, biraz daha yemek vermek her zaman mümkündür.
Çocuğun yemek konusunda olumlu bir yaklaşım geliştirmesi ve yemek masasındaki çekişmeleri en aza indirmek için, çocuğun bir öğünde bir yiyeceği reddetmesi veya hiç yemek yememesinin üzerinde durmamak gerekir. Bir günde yedikleri değil, bir-iki haftalık süre içerisinde belli bir dengenin sağlanması önemlidir.
Çocuğun yemeği reddetmesi durumunda hiçbir şekilde ilgi göstermemek son derece önemlidir. Bu aşamada rüşvetlerden kaçınılmalı, reddetme eylemi görmezden gelinmelidir. “Hepsini yemek zorunda değilsin, şimdi aç değilsen bir sonraki yemekte yersin.” şeklinde kısa bir açıklama yapılıp yemek için bir sonraki öğün beklenmelidir.
Öğünlerdeki porsiyonların bitirilmesi için ısrarcı olunmamalıdır. Çocuk yemek yemek istemiyor ise yemeyecektir. Bu nedenle çocuğa asla kızılmamalı, zorlanmamalıdır. Zorlamak çocuğunuzun yemekten zevk almasını önler ve iştahı daha da azalır. Ailenin görevi doğru yiyecekleri doğru miktarda sunduktan sonra biter. Bunun ardından ne yiyeceğine ve ne kadar yiyeceğine çocuk karar vermelidir.

Televizyon izleyerek, oyun oynayarak dikkatini dağıtmanız çocuğun sağlıklı bir yemek alışkanlığı kazanmasını değil, sadece yemekleri bilinçsizce “yutmasını” sağlayacaktır. Daha çok ve daha kolay yesin diye çocuğun oyun alanı veya televizyon önü yemek masası niyetine kullanılmamalıdır.
Yeni bir yiyecek verildiğinde küçük bir miktar tattırılıp bir sonraki kaşığı vermeden önce tepkisi beklenmelidir. Verilen yiyeceği sevmezse, zorlanmamalıdır. Unutmamak gerekir ki bu yaşlarda tercihler hızla değişir. O gün reddettiği yiyecek bir hafta sonra yeniden sunulmalıdır. Çocukların yeni bir lezzeti kabullenmeleri için, o yiyeceği en az on kez tatmaları gerekebileceğini unutmamalıdır.
Elbette bu, çocuğa sevmediği yiyecekleri vermek ya da hiçbir zaman ayrı, “bebek mamaları” verilmemesi gerektiği anlamına da gelmez. Ancak genel olarak aile ne yiyorsa, onları yemeye alışmasını sağlamak doğru olacaktır. Sadece zaman zaman onun porsiyonlarına baharat eklenilmemesi veya balık ya da brokoli gibi keskin koku ve tadı olan yiyeceklerin ayrılması gerekebilir. Çeşitliliğe alışması için çocuğa yardımcı olunmalıdır. Çocuk yemek konusunda esnekliği ne kadar çabuk kazanırsa, herkes için o kadar iyi olacaktır.
Çocuğun uygun beslenme alışkanlığı geliştirmesindeki en etkili ortam ailesidir. Anne babanın davranışlarını gözlemleyip taklit ederek öğrenme sürecini gerçekleştiren çocuk için besin seçimleri sınırlayıcı olabilmektedir. Anne ve babanın sevdiği yiyeceğe karşı istek oluşurken, onların sevmediklerine de tepki geliştirebilirler. Özellikle çocuğun yanında yeni lezzetlere açık olma veya sevmediğiniz yemeklere karşı açık fikirli olmak çocuğunuzun beslenme alışkanlıklarını pozitif yönde etkileyebilir.

Özetle, yeme disiplini sağlarken çocuğun aç kalmasından endişe duymamalıdır. Unutmayalım ki, çocuklar doğduğu andan itibaren acıkınca ağlayıp memeyi arama ve doyduğunu hissettiğinde de memeyi bırakma içgüdüsüne sahip varlıklardır. Bu da, onların besine ihtiyaç duyduklarında ve doyduklarında her daim kendilerini ifade edebileceklerine dair bize yeterli bilgiyi sağlamaktadır.
KAYNAKÇA