ANNE-BABA TUTUMLARI VE ÇOCUĞUN DÜNYASINA DOKUNUŞ
Çocuğun gelişiminde, doğuştan getirdiği özelliklerden sonra en büyük etki anne-babaya aittir. Doğduğu andan itibaren bakım veren ebeveyn ile kurulan ilişkiler, çocuğun ilk gelişimsel kodlarını belirler. Bu kodlar, çocuğun dış dünya ile ilgili düşünsel, duygusal tepkilerinin alt yapısını oluşturur. Bu nedenle, özellikle ilk yıllarda ebeveyn tutumları son derece güçlü etki faktörleridir.
Ebeveyn tutumları, anne babanın çocuğunu yetiştirirken kullandığı tutum, davranış ve yöntemlerinin bütünüdür. Ebeveyn tutumları, çocuğun duygusal gelişimi, sosyal ilişkileri ve benlik algısının şekillenmesinde temel rol oynar. Araştırmalar, ebeveyn tutumlarının çocuğun öz düzenleme becerilerini, bağlanma biçimini ve stresle başa çıkma yetisini doğrudan etkilediğini göstermektedir (Baumrind, 1966; Bowlby, 1988).
Ebeveyn tutumları ile ilgili en bilinen ve kabul edilen yaklaşıma göre yedi farklı tutum yapısından söz edilebilir. Bu tutumlara sahip ebeveynler ve çocukları ile kuracakları ilişkinin yol haritası aşağıda açıklanmıştır.
Demokratik Tutum
Demokratik tutuma sahip ebeveynler temelde birbirlerine karşı saygı, sevgi ve hoşgörü ile yaklaşırlar. Aile içindeki her bireyin yaşına uygun görev ve sorumlulukları mevcuttur. Aile, çocuğa yaşına uygun sorumluluklar verme hususunda yol gösterici ve rehber olma pozisyonundadır. Aile içindeki iletişim açık, net ve anlaşılırdır. Sevgi ve sınır arasında sağlıklı bir denge kurulur. Ebeveyn, çocuğun duygularını tanır ve saygı gösterir; ancak gerekli olduğunda sınır koymaktan kaçınmaz. Bu yaklaşımda çocuk “duygularım anlaşılır, ama davranışlarım yönlendirilir” mesajını alır.
Demokratik tutumla yetişen çocuklar genellikle daha sosyal, empati becerisi yüksek ve özgüvenli olur. Örnek: Çocuk öfkelendiğinde “Sana kızdığını biliyorum, ama vurmak doğru değil. Kızgın olduğunda konuşabiliriz.” şeklinde yönlendirme yapılır.
Otoriter Tutum
Otoriter tutum sergileyen ebeveynler, çocuğu kendi ideallerine göre yetiştirmeye eğilimlidir. Ebeveynler çocuğun gelişiminin çok üstünde talep ve beklenti içindedirler, çocuğun davranışlarına karşı hoşgörüsüz, eleştirel ve mükemmeliyetçi bir tutum sergilerler. Katı kurallar, yüksek beklentiler ve düşük duygusal sıcaklık bu tutumun belirleyicisidir. “Ben ne diyorsam o olacak” yaklaşımı, çocuğun kendini ifade etmesini engeller.
Bu çocuklar genellikle itaatkâr görünseler de iç dünyalarında kaygı veya öfke birikebilir. Uzun vadede içsel motivasyonun zayıfladığı, hata yapmaktan korkan bireyler gelişebilir. Sürekli olarak beklentiler ve talepler arasında savrulan çocuk, sağlıklı bir özgüven geliştiremez ve bu talepleri yerine getiremediği için değersizlik ve suçluluk hisseder.
Aşırı Koruyucu Tutum
Aşırı koruyucu tutum sergileyen ebeveynler çocuğa gereğinden fazla kontrol ve özen gösterirler. Aileler, çocuğunu her türlü olumsuzluktan koruma eğilimindedir.
Çocuğun gelişimine uygun olan ve kendi başına yapabileceği, gelişimini destekleyen
görevleri ve sorumlulukları dahi ebeveynleri tarafından karşılanır. İyi niyetle yapılan bu davranış, çocuğun bağımsızlık girişimlerini sınırlar. Örneğin, çocuğun kendi başına giyinmesine izin verilmemesi, onun “yapamıyorum” inancını pekiştirir.
Bu tutum, çocuğun öz yeterlilik (self-efficacy) gelişimini zayıflatabilir; çocuğun ebeveynine bağımlı, öz denetimi düşük, kendine güvensiz ve sorumluluk almaktan uzak bireyler olarak yetişmesine neden olabilir.
Aşırı Hoşgörülü Tutum
Aşırı hoşgörülü tutum sergileyen ebeveynler, çocuğun her isteğini yerine getirme eğilimindedirler ve çocuğun yaşına uygun olmayan taleplerini dahi yerine getirmeye çalışırlar. Aile içinde sınırlar, kurallar, görev ve sorumluluklar son derece esnektir. Çoğu zaman sınırlar gereğinden fazla geniştir.
Bu tutum çocuk için kısa vadede huzurlu görünse de çocuk sınır kavramını öğrenmekte zorlanır. Çocuk nerede başlayıp nerede duracağını ayırt edemez. Özdenetim becerileri gelişmediği için sosyal ortamlarda zorluk yaşayabilir. Başkalarının sınırlarını ihlal edecek davranışlar sergileme olasılıkları yüksektir.
Mükemmeliyetçi Tutum
Mükemmeliyetçi tutum sergileyen ebeveynler çocuğun akademik, sosyal, sanatsal, sportif vb. her alanda kusursuz olmalarını beklerler. Bu beklentiler çocuğun gelişimin çok üzerindedir. Başarısızlık bu tutuma sahip aileler için büyük bir hayal kırıklığı yaratır.
Bu ebeveynlerin çocukları çoğunlukla aşırı beklentiler altında zorlanır; yoğun bir başarısızlık kaygısı yaşarlar ve bu da onların kendilerini değersiz, yetersiz hissetmesine yol açar.
İlgisiz Ebeveyn Tutumu
İlgisiz tutum sergileyen ebeveynler çocuğun davranışları karşısında her zaman ilgisiz ve umursamaz bir tavır sergilerler. Çocuğa gelişimine uygun görevler ve sorumluluklar verilmez, çocuğun başarısı takdir edilmez. Çocukla aile arasındaki sevgi-saygı düzeyi oldukça düşüktür.
Bu tutum belki de en olumsuz tutumdur. Çocuk aile içinde görülmediğini, kendisinin bir değeri olmadığını hisseder; öz saygısı düşer ve kendisinden beklentileri kaybolur. Sevilmediğini hissederek büyüyen çocukların yaşam içinde verecekleri pek çok karar bu durumun bir yansıması olur. Riske açık kararlar verme olasılıkları artar.
Tutarsız Ebeveyn Tutumu
Ana-babanın dengesiz ve kararsız olması, çocuğu olumsuz yönde etkilemektedir. Bu dengesizlik ana baba arasındaki görüş ayrılıklarından kaynaklanabileceği gibi, anne ya da babanın gösterdikleri değişken davranış biçimlerinden de kaynaklanabilmektedir. Çocuk, yaptığı bir davranışın kimi zaman hoş görülürken, kimi zaman aynı davranış yüzünden ceza alıyor olmasını anlayamaz. Bu yüzden çocuğa cezayı hangi davranışından dolayı aldığı açıklanmalıdır. Böylece çocuk hangi davranışının yanlış davranış, hangi davranışın doğru davranış kategorisine girdiğini daha rahat fark edecek ve aynı davranışı tekrarlamamaya çalışacaktır.
Tutarsız ebeveynin çocukları, hayatın içinde nerede duracağını bilemeyen yetişkinler olabilir. Kişisel ilişkilerinde kendisi de tutarlı davranışlar sergilemekte zorlanırlar. Neyin doğru, neyin yanlış olduğu ile ilgili ciddi anlamda kafa karışıklığı yaşayabilirler. Bunun sonucunda ilişkilerinde ciddi zorluklar yaşayabilirler.
Duygusal Gelişimi Desteklemenin Yolları
Sağlıklı çocuk yetiştirme sürecinde ebeveynlerin aşağıdaki hususlara dikkat etmesi ve çocuklarına karşı tutumlarında pedagojik referanslara uygun davranmaları önemlidir.
Ebeveynler aşağıdaki önerileri dikkate almalıdır:
Sınırları sevgiyle koyun: Çocuğa sevgi dolu davranırken gerekli durumlarda kurallar konmalıdır. Bu kuralları koyarken sakin, kararlı ve açık olunmalıdır. Özellikle bir kural konduğunda, kuralın mantıksal nedenleri açıklayıcı bir dille ifade edilmelidir. Örneğin, “Şimdi dışarı çıkamayız çünkü hava karardı, ama yarın birlikte parka gidebiliriz.”
Duyguları tanımlayın. Çocuğun yaşadığı duyguları isimlendirerek yansıtmalar yapılmalıdır. Örneğin, “Oyuncağının kırılmış olmasına üzüldün.”, “Arkadaşının oyununu bozması seni öfkelendirdi.” Çocuğun yaşadığı duyguyu tanımlamak, onun duygularını düzenlemesini kolaylaştırır.
Rutinler oluşturun: Günlük rutinler çocuk açısından son derece önemlidir. Rutinlerin oluşturduğu alışkanlıklar çocuğun kendini güvende hissetmesini sağlar. Sınırları, yapması gerekenleri, yapmaması gerekenleri bilen çocuk kendini çok daha rahat düzenleyebilir ve böylece güven duygusunun güçlü olmasını sağlar.
Bağımsız denemelere alan açın: Çocuklar yaşları büyüdükçe daha fazla bağımsız hareket etmek isterler. Bu bağımsız hareketleri yaparken zaman zaman hata da yaparlar. Çocuğun kendi başına yapma isteğine saygı gösterilmeli ve denemeler yapması desteklenmelidir. Özellikle hata yapsa bile eleştirilmemeli ve hatalarını düzeltmesi için fırsatlar verilmelidir.
Olumlu davranışları fark edin: Her insan yaptığı olumlu davranışların başkaları tarafından görülmesini ister. Bu insanın doğasındaki beğenilme ve onaylanma isteği ile ilgilidir. Ebeveynler, çocukların olumlu davranışlarını sık sık görmeli ve çocuğa yansıtmalıdır. Örneğin, “Oyuncağını arkadaşınla paylaştığını gördüm.”, “Koşarken yere düştün ama yine ayağa kalkıp devam ettin.”, “Öğretmeninin verdiği görevi sonuna kadar yaptın.” Burada dikkat edilmesi gereken en kritik nokta, çocuğun yaptığı olumlu davranışların onun değeri ile ilişkilendirilmemesidir. Çocuğun değeri, seviliyor olması başka, bu davranışlar başkadır. Seviliyor olmak, değerli olmak koşullara bağlanamaz. Olumlu davranışların görülmesi, çocuğun kendine yönelik bakış açısını güçlendirir. O davranışları daha çok yapmaya motive eder.
Model olun: Çocuklar ebeveynlerini taklit ederler. Onların beden dilini, tepki biçimlerini, duygularını, düşünme yapılarını kopyalar ve benzer davranışlar sergilemeye çalışırlar. Bu nedenle, ebeveynlerin çocukla ilişkisinde sergilediği davranışlarla dolaylı bir öğrenme imkanı sunmaları önemlidir.
Sonuç
Ebeveynler tutumları çocuğun duygusal, bilişsel ve sosyal gelişiminin temellerinin atılmasındaki en önemli faktördür. Ebeveynlik yaklaşımı, ileriki yıllarda çocuğun öz güveni, dayanıklılığı ve ilişkileri üzerinde belirleyici rol oynar. Demokratik, duyarlı ve sınırları net bir tutum; çocuğun hem içsel güvenini hem de merak duygusunu besler. Mükemmel ebeveyn olmaya çalışmak yerine, “yeterince iyi” ebeveyn olmaya niyet etmek; hem çocuk hem ebeveyn için en sağlıklı yoldur.
Şüphesiz ki mükemmel ebeveyn olmak diye bir şey yoktur. Ebeveynlerin de hata yapma hakkı vardır. Yapılan hataların çocuğun dünyasını alt üst edeceğini düşünmemek gerekir. Sonuçta çocuklar ebeveynlerinin hata yaptığını da görmeleri hayatın gerçeğine uygundur. Bu onların esnekliğini artırır. Önemli olan, hatalarda ısrar etmemek ve doğru davranışları çoğaltmaktır.
Kaynakça
Siegel, D. J., & Bryson, T. P. (2012). The Whole-Brain Child / Bütün Beyinli Çocuk. Faber, A., & Mazlish, E. (2013). How to Talk So Kids Will Listen & Listen So Kids Will Talk / Dinle, Anla, Konuş.
Şirin, S. (2018). Yetişin Çocuklar: Türkiye’nin Çocuk Raporu.
Maté, G., & Neufeld, G. (2013). Hold On to Your Kids / Çocuğunuz Sizinle Kalsın. Erikson, E. H. (1963). Childhood and Society.
Bowlby, J. (1988). A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development.